articles

Kimyoviy bog‘lanish turlari. Тuzilish formulalari. Moddalarda kristall va amorf holat

  • 1-avgust.uz
  • 11:41, 11.07.2015
  • 0
  • Kimyo

Kimyoviy bog‘lanish haqidagi ta’limot—hozirgi kimyoning asosiy masalasidir. Bu ta’limotni bilmay turib kimyoviy birikmalarning turli- tumanlik sabablarini, ularning hosil bo‘lish mexanizmini, tuzilishini va reaksiyaga kirisha olish xususiyatlarini tushunib bo‘lmaydi.

 Atomning tashqi energetik pog‘onasida bittadan sakkiztagacha elektron bo‘lishi mumkin. Agar atomning tashqi pog‘onasidagi elektronlar soni shu pog‘ona sig‘dira oladigan eng ko‘p elektronlar soniga teng bo‘lsa, u holda bunday pog‘ona tugallangan pog‘ona deyiladi.

Тugallangan pog‘onalar juda mustahkamligi bilan farq qiladi. Nodir gazlar atomlarining tashqi pog‘onalari ana shunday pog‘onalardir. Geliyning tashqi pog‘onasida ikkita elektron (s2), qolgan gazlarnikida8 tadan elektron (ns2np6) bo‘ladi. Boshqa elementlar atomlarining tashqi pog‘onalari tugallanmagan va o‘zaro kimyoviy ta’sir jarayonida ular tugallangan holatga—turg‘un holatga o‘tadi.

Kimyoviy bog‘lanishlar kovalent, ionli, metall va vodorod bog‘lanishlarga bo‘linadi. Elektron juftlar tufayli vujudga keladigan kimyoviy bog‘lanish kovalent bog‘lanish deyiladi. Bu ikki elektronli va ikki markazli (ikkita yadroni tutib turadi) bog‘lanishdir. Kovalent bog‘lanishli birikmalar gomeopolar yoki atom birikmalari deyiladi.

Kimyoviy bog‘lanish xarakteri atomlarning tabiatiga, ya’ni ularning tuzilishi va xossalariga bog‘liq bo‘ladi. Kimyoviy bog‘lanishning xususiyatlari ko‘p jihatdan elektrmanfiylik deb ataluvchi atomlarning xossalariga bog‘liq bo‘ladi.

Kimyoviy element atomi o‘zining sirtqi qavatini tugallash uchun boshqa atomlardan elektronlar tortib olish xossasi elektrmanfiylik deb ataladi. Elementlar elektrmanfiyligi ularning davriy jadvaldagi o‘rinlariga bog‘liq bo‘ladi. Kimyoviy elementning atomi sirtqi elektronlarini qancha puxta ushlab tursa va boshqa atomlardan elektronni qanchalikkuchli tortsa, bu element shuncha ko‘proq elektrmanfiy bo‘ladi. Ammo bizga ma’lumki, davrlarda element tartib raqamining ortib borishi bilan, asosiy gruppachalarda esa element tartib raqamining kamayishi bilan atomlardan elektronlar tortib olish tobora qiyinlashadi, qo‘shimcha elektronlar biriktirib olish esa tobora osonlashadi. Demak, davrlarda elementlarning elektrmanfiyligi chapdan o‘ngga tomon, bosh gruppalarda esa pastdan yuqoriga tomon  ortib boradi. Shu sababli kimyoviy elementlar ichida eng elektrmanfiysi ftordir. Ftor davriy jadvalning (inert gazlar hisobga olinmaganda) yuqorigi o‘ng burchagini ishg‘ol etadi, binobarin, u har qanday boshqa elementga qaraganda yo yuqorida o‘ngda, yoki ham yuqorida, ham o‘ngda joylashgan. Shuning uchun ftorning barcha boshqa elementlar bilan (tartib raqamlari katta inert gazlar bilan ham) birikishida ftor atomlari shu elementlarning atomlaridan elektronlarni o‘ziga tortadi.

Ftor yonida, ammo undan chaproqda kislorod joylashgan. Shu sababli kislorod ham o‘zining ftor bilan hosil qilgan birikmalaridan tashqari boshqa barcha birikmalarida faqat manfiy oksidlanish darajasini namoyon qiladi. 

Ftordan boshqa metallmaslarning atomlari qaysi element bilan birikishiga qarab, musbat oksidlanish darajasini ham, manfiy oksidlanish darajasini ham namoyon qila oladi.
Kimyoviy elementlar elektrmanfiyligining ortib borishi tartibida quyidagicha qatorga terilishi mumkin:

Si, As, H, P, Se, I, C, S, Br, Cl, N, O, F.

Kimyoviy elementlar bir-biri bilan birikishida elektronlar shu qatorda chaproqda turgan element atomidan o‘ngroqda turgan element atomiga tomon siljiydi. 

Kimyoviy bog‘lanishlarni turlicha tasvirlash qabul qilingan:

1) elementning kimyoviy belgisiga qo‘yilgan nuqtalar ko‘rinishidagi elektronlar yordamida. Bunda vodorod molekulasining hosil bo‘lishini quyidagi sxema bilan ifodalash mumkin:

H + H→H : H

2) kvant katakchalar (orbitallar) yordamida, bunda qarama-qarshi spinli ikkita elektronning bitta molekular kvant katakchada joylashuvi sifatida ko‘rsatiladi:

rasm 

Chap tomonda joylashgan molekular-energetik pog‘ona boshlang‘ich atom pog‘onalariga qaraganda past va, binobarin, moddaning molekular holati atom holatiga nisbatan barqaror ekanligini ko‘rsatadi; 

3)ko‘pincha, ayniqsa, organik kimyoda kovalent bog‘lanish elektronlar juftini chiziqcha (shtrix) bilan tasvirlanadi (masalan, H—H).

Kimyoviy bog‘lanish har qaysi atomning juftlashmagan elektroni hisobiga hosil bo‘ladi. Juftlashmagan elektronlar bog‘lanib, umumiy elektronlar juftini hosil qiladi, u taqsimlangan juft ham deyiladi. 

Kovalent bog‘lanishning ikki turi: qutbsiz va qutbli bog‘lanish bor. 

Qutbsiz kovalent bog‘lanish. Elektrmanfiyliklari bir xil bo‘lgan atomlar o‘zaro ta’sirlashganida kovalent qutbsiz bog‘lanishli molekulalar hosil bo‘ladi. Bunday bog‘lanish H2, F2, Cl2, O2, Nkabi oddiy moddalarning molekulalarida bo‘ladi. Bu gazlarda kimyoviy bog‘lanishlar umumiy elektron juftlar vositasida, ya’ni muvofiq elektron bulutlarning o‘zaro qoplanishi tufayli hosil bo‘ladi; bu jarayon atomlar bir-biriga yaqinlashganida yadro bilan elektron orasidagi tortishuv natijasida amalga oshadi.

Qutbsiz kovalentbog‘li moddalarning elektron formulalarini qanday tartibda tuzish kerakligini (azot molekulasi N2 misolida) qarab chiqamiz:

1.Elektronlarning azot atomidagi energetik pog‘ona va pog‘onachalarga joylashish sxemasini yozamiz:

1-rasm 

2.Azot atomida uchta toq elektron borligini aniqlab olamiz: shunga ko‘ra N2 molekulasi tarkibida ikkita azot atomi orasida uchta bog‘lovchi elektron juft hosil bo‘lishi kerak:

:

N : N

:

3.Har qaysi azot atomining tashqi elektron pog‘onasida qoladigan ajralmas bir juft elektronni alohida tarzda quyidagicha belgilaymiz:

:

N : N

:

Qutbli kovalent bog‘lanish. Elektrmanfiyliklari jihatidan bir-biridan u qadar keskin farq qilmaydigan elementlarning atomlari o‘zaro ta’sirlashganida umumiy elektron juft elektrmanfiyligi kattaroq bo‘lgan atom tomon siljiydi. Shuning natijasida kovalent qutbli bog‘lanish hosil bo‘ladi. Kimyoviy bog‘lanishning bu ko‘rinishi anorganik va organik birikmalarda eng ko‘p uchraydi.

Kovalent bog‘lanish hosil bo‘lishining boshqacha—donor-akseptorli mexanizmi ham bo‘lishi mumkin. Bu holda kimyoviy bog‘lanish bitta atomning ikki elektronli buluti bilan boshqa atomning erkin orbitali hisobiga vujudga keladi. Misol tariqasida ammoniy ioni NH4+ ning hosil bo‘lish mexanizmini ko‘rib chiqamiz. Ammiak molekulasida azot atomining bo‘linmagan elektronlar jufti (ikki elektronli buluti) bo‘ladi:

2-rasm 

Vodorod ionida ls- orbital bo‘sh (to‘lmagan); uni shunday belgilash mumkin: H+. Ammoniy ioni hosil bo‘lishida azotning ikki elektronli buluti azot bilan vodorod atomlari uchun umumiy bo‘lib qoladi, ya’ni u molekular-elektron bulutga aylanadi. Demak, to‘rtinchi kovalent bog‘lanish vujudga keladi. Ammoniy ioni hosil bo‘lish jarayonini ushbu sxema bilan ko‘rsatish mumkin:

3-rasm 

Vodorod ionining zaryadi umumiy bo‘lib qoladi (u delokallashgan, ya’ni barcha atomlar orasida tarqalgan), azotga tegishli ikki elektronli bulut (taqsimlanmagan elektronlar jufti) esa vodorod bilan umumiy bo‘lib qoladi. Sxemalarda katakchaning tasviri   ko‘pincha tushirib qoldiriladi. 

Metall bog‘lanish. Nisbatan erkin elektronlarning metall ionlari bilan o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida hosil bo‘ladigan bog‘lanish metall bog‘lanish deyiladi (3.1-rasm). Bog‘lanishning ana shunday turi metallarda uchraydi.

Metall bog‘lanishning hosil bo‘lish mohiyati quyidagilardan iborat: metall atomlari o‘zlarining valent elektronlaridan osongina ajralib, musbat zaryadli ionlarga aylanadi. Atomlardan ajralib chiqqan, nisbatan erkin elektronlar musbat zaryadli metall ionlar orasiga tarqaladi. Ionlar bilan elektronlar orasida metall bog‘lanish bunyodga keladi.

4-rasm 

Vodorod bog‘lanish.  Biror molekulaning vodorod atomi bilan boshqa molekulaning kuchli elektrmanfiy element (O, F, N) atomi
orasida yuzaga chiqadigan bog‘lanish vodorod bog‘lanish  deb ataladi.

Nima sababdan faqat vodorod atomi ana shunday alohida kimyoviy bog‘lanish hosil qiladi, degan savol tug‘ilishi mumkin. 

Buning sababi, vodorod atomining radiusi nihoyatda kichik ekanligida, deb javob bersa bo‘ladi. Undan tashqari, vodorod atomi o‘zigina elektronni siljitsa yoki batamom yo‘qotsa, u nisbatan yuqori musbat zaryadga ega bo‘ladi; biror molekulaning vodorod atomi ana shu musbat zaryad hisobiga, qisman manfiy zaryadga ega bo‘lgan va boshqa molekula (HF, H2O, NH3)lar tarkibiga kirgan elektrmanfiy element atomi bilan o‘zaro ta’sirlashadi.

Ba’zi bir misollarni ko‘zdan kechiramiz. Biz, odatda, suv tarkibini kimyoviy formula H2O bilan tasvirlaymiz. Lekin bunday ifodalashimiz u qadar to‘liq emas. Suvning tarkibini (H2O)n formula bilan ko‘rsatsak, to‘g‘ri ish qilgan bo‘lar edik (bu yerda n =2,3,4 va hokazo). Buning to‘g‘ri ekanligining sababi shundaki, suvda ayrim molekulalar bir-biri bilan vodorod bog‘lanishlar orqali birikkan bo‘ladi. Buni sxematik ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin:

5-rasm 

Vodorod bog‘lanishni nuqtalar shaklida tasvirlash qabul qilingan. Bu bog‘lanish ion va kovalent bog‘lanishlarga qaraganda anchagina bo‘sh, lekin oddiy molekulalararo o‘zaro ta’sirga qaraganda ancha mustahkam bog‘lanish hisoblanadi.

Тemperatura pasayganda suv hajmining kattalashishi vodorod bog‘lanish mavjudligi bilan tushuntiriladi. Buning sababi shundaki, temperatura pasayganda suv molekulalari assotsilanadi. Natijada molekular „uyumlar“ ning zichligi kamayadi. 

Ion bog‘lanish. Elektrmanfiyliklari jihatidan bir-biridan keskin farq qiluvchi atomlar o‘zaro ta’sirlashganidan ion bog‘lanish kelib chiqadi.  Masalan, tipik metallar litiy Li, natriy Na, kaliy K, kalsiy Ca, stronsiy Sr, bariy Ba lar tipik metallmaslar, asosan, galogenlar bilan ion bog‘lanish hosil qiladi. Lekin shuni ham nazarda tutish kerakki, ishqoriy metallar hatto kislorod va oltingugurt kabi elektrmanfiy elementlar bilan o‘zaro ta’sirlashganida ham to‘la ion bog‘lanish hosil bo‘lmaydi. 

Ion bog‘lanish ishqoriy metallarning galogenidlaridan tashqari ishqor va tuzlar kabi birikmalarda ham mavjud bo‘la oladi. Masalan, natriy gidroksid NaOH va natriy sulfat Na2SO4 da ion bog‘lanishlar faqat natriy va kislorod atomlari orasidagina mavjud (boshqabog‘lanishlarning hammasikovalent qutbli bog‘lanishlardan iborat) bo‘ladi. Shuning uchun ham ishqor va tuzlar suvdagi eritmalarda quyidagicha dissotsilanadi:

NaOH→Na+ +OH
Na2SO4→ 2Na+ +SO42–.

Kimyoviy bog‘lanish turlari orasida keskin chegara qo‘yish qiyin. Ko‘pchilik birikmalarda kimyoviy bog‘lanish oraliq vaziyatni egallaydi; masalan, kuchli qutbli kimyoviy bog‘lanish ion bog‘lanishga yaqin bo‘ladi. Ayni kimyoviy bog‘lanish o‘z xususiyati bilan ion bog‘lanishga yaqinroq bo‘lsa, uni ion bog‘lanish deb, kovalent bog‘lanishga yaqinroq bo‘lsa, kovalent bog‘lanish, deb qaraladi.

Kovalent bog‘lanishning asosiy xarakterli xossalari—bog‘ning energiyasi, pishiqligi, to‘yinuvchanligi va yo‘naluvchanligidir.

Kovalent kimyoviy bog‘lanishning mustahkamligi, yadrolararo elektron bulutning zichligiga bog‘liq bo‘ladi. Yadrolararo elektron bulut qancha katta zichlikka ega bo‘lsa, bog‘lanish shuncha mustahkam bo‘ladi. 

Binobarin, kimyoviy bog‘lanishning mustahkamligi asosan:

1.Elektron bulutlarning qoplanishidan qanday (d-bog‘,p) bog‘lanish hosil bo‘lishiga.

2.Elektron bulutlar kovalentligining to‘liq-to‘liqmasligiga.

3.Qanday ko‘rinishdagi qutbsiz yoki qutbli bog‘lanish hosil bo‘lishiga bog‘liq. Kimyoviy bog‘lanishning eng muhim xususiyati uning mustah- kamligini aniqlovchi bog‘lanish energiyasidir. Ayni bog‘lanishni uzib yuborish, ya’ni molekulani atomlarga qadar ajratish uchun zarur bo‘lgan energiya miqdori ayni bog‘lanish pishiqligining o‘lchovi hisoblanadi. Ayni bog‘lanishni uzib tashlash uchun zarur bo‘lgan energiya miqdorini bog‘lanish energiyasi, deb tushunmoq kerak. Bog‘lanish energiyasini 1 mol moddaga to‘g‘ri keladigan kilojoullar hisobida ifodalanadi. Masalan, 1 mol vodorodning bog‘lanish energiyasi 435 kJ/mol ga teng. Bog‘lanishning ajralish jarayonini termokimyoviy tenglama shaklida quyidagicha tasvirlash mumkin:

H—H=2H–435 kJ/mol

Albatta, alohida-alohida vodorod atomlaridan 1 mol vodorod hosil bo‘lganida xuddi shuncha miqdor energiya ajralib chiqadi:

H+H=H2+435 kJ/mol

Yana shuni e’tiborga olishimiz kerakki, reaksiyalarning termokimyoviy tenglamalarida keltirilgan energiyalarning son qiymatlari bitta molekulaga emas, balki 1 mol modda, ya’ni 6,02·1023 ta molekulaga oiddir. Bitta molekulaga oid alohida bog‘lanish energiyasini hisoblab chiqarish uchun 1 mol ga oid kilojoullar bilan ifodalangan bog‘lanish energiyasini Avogadro doimiyligiga bo‘lish kerak. Binobarin, bir molekuladagi H—H bog‘lanish energiyasini topish uchun 435 kJ/molni 6,02·1023 ga bo‘lish kerak. Bundan ko‘ramizki, ayrim molekulalarga oid bog‘lanish energiyalari juda kichik bog‘ qiymatlari bilan xarakterlanadi, shu sababli amalda bog‘lanish energiyasi bir molekula uchun emas, bir mol modda uchun ko‘rsatiladi. 

Kislorod atomida ikkita toq  p-elektron borligi sababli ikkita vodorod atomi bilan ikkita kovalent bog‘lanish hosil qiladi. 

P-elektron bulutlar gantelsimon shaklga ega bo‘lib, fazoda o‘zaro perpendikular tarzda joylashishini esimizga tushiramiz. Shu sababli kislorod atomining  p-elektron bulutlari vodorod atomlarining  s-elektron bulutlari bilan qoplanganida tajriba ko‘rsatishiga qaraganda,suv molekulasida bog‘lanishlararo burchak 90° ga teng emas, balki 104,5° dir. Bundan, suv molekulasi chiziqli molekula bo‘lmay,burchakli tuzilishga ega ekanligini aniq bilib olamiz.

Shunday qilib, kimyoviy bog‘lanishlarning yo‘naluvchanligi elektron bulutlarning fazoda joylanishiga bog‘liq ekanligini ko‘ramiz. Ko‘p valentli atomlardan hosil bo‘lgan kovalent bog‘lanishlar doimo fazoviy yo‘nalgan bo‘ladi. Bog‘lanishlar orasidagi burchaklar valent burchaklar deyiladi.

Ko‘pincha kovalent bog‘lanish hosil bo‘lishida ishtirok etadigan elektronlar turli holatlarda, masalan, biri—s-, boshqasi  p- orbitallarda bo‘ladi. Bunda molekuladagi bog‘lanishlarning puxtaligi ham turlicha bo‘lishi kerak edi. Lekin tajriba ular teng qimmatli ekanligini ko‘rsatadi. Bu hodisa L. Poling tomonidan kiritilgan, atom orbitallarining gibridlanishi haqidagi qoida bilan tushuntiriladi. 

Valent orbitallarining gibridlanishini berilliy xlorid BeCI2, bor xlorid BCI3  va metan CH4 molekulalari hosil bo‘lishi misolida ko‘rib chiqamiz.

Berilliy atomi qo‘zg‘algan holatga o‘tishida juftlashgan elektronlar bir-biridan ajraladi, ya’ni ikki elektronli bulut (2s2) bir elektronliga ajraladi. Buni sxema tarzida shunday tasvirlash mumkin:

6-rasm 

Bog‘lanishlar puxtaligining bir xilligi valent orbitallarning gibridlanishi, ya’ni ularning siljishi va shakli hamda energiyasining tenglashishi bilan tushuntiriladi. Bu holda atom elektron orbitallarining dastlabki shakli hamda energiyasi o‘zaro o‘zgaradi va bir xil shakl hamda energiyaga ega bo‘lgan elektron orbitallar hosil bo‘ladi. Gibrid orbital asimmetrik va yadrodan bir tomonga qattiq cho‘zilgan bo‘ladi (3.2-rasm).

Gibrid orbitallar elektronlarining ishtirokida hosil bo‘ladigan kimyoviy bog‘lanish gibridmas sof s- va p-orbitallarning elektronlari ishtirokida hosil bo‘lgan bog‘lanishdan puxtaroq bo‘ladi, chunki gibridlanishda orbitallar bir-birini ko‘proq qoplaydi. Muayyan atomning bog‘lanishlari hosil bo‘lishida turli tipdagi elektronlar (bizning misolimizda s- va p-elektronlar) ishtirok etganda gibridlanish amalga oshadi. Bunda gibrid orbitallar soni dastlabki orbitallar soniga teng bo‘ladi. Shunday qilib, BeCl2 molekulasida kimyoviy bog‘lanish hosil bo‘lishida markaziy atomning, ya’ni berilliyning bitta s- va bitta p- elektroni ishtirok etadi. Bu holda orbitallarning sp-gibridlanishi (es- pe-gibridlanish, deb o‘qiladi) sodir bo‘ladi (3.3-rasm). Ikkita gibrid orbital bir-biriga nisbatan 180° li burchak ostida joylashadi, ya’ni BeCl2 molekulasi chiziqsimon shaklda—uchala atomning hammasi bir chiziqda joylashgan (3.4-rasm).

7-rasm 

8-rasm 

Bor xlorid BCl3 molekulasida markaziy atom orbitallari sp2-gibridlanadi (es-pe—ikkigibridlanish, deb o‘qiladi). Bor atomida (elektron tuzilishi 1s2 2s2 2p1,  qo‘zg‘algan holatida 1s2 2s1 2p2) gibridlanishda bitta va ikkita p-elektronlar orbitallari ishtirok etadi; buning natijasida bir- biriga nisbatan 120° li burchak ostida joylashgan uchta gibrid orbitallar hosil bo‘ladi (3.5-rasm). BCl3 molekulasi markazida B atomi joylashgan yassi teng tomonli uchburchak shaklida bo‘ladi. Gibrid orbitallarning&nnbsp;o‘qlari orasidagi burchak 120° ni tashkil etadi, to‘rtta atomning hammasi bitta tekislikda yotadi (3.6-rasm).

9-rasm 

Metan molekulasi hosil bo‘lishida uglerod atomi qo‘zg‘algan holatga o‘tadi, bunda juftlashgan 2s2- elektronlar bir-biridan ajraladi, ya’ni ikki elektron bulut bir elektronli bulutlarga aylanadi.

Sxemadan ko‘rinib turibdiki, uglerod atomining asosiy holatida juftlashmagan ikkita elektroni bo‘ladi (2 valentli), qo‘zg‘algan holatida esa (yulduzcha bilan belgilangan)—to‘rtta elektroni bo‘ladi (4 valentli) va vodorodning 4 ta atomini biriktirib olishi mumkin:

10-rasm 

Metan molekulasi hosil bo‘lishida uglerod atomida bitta s- va uchta p-elektronlarning orbitallari gibridlanadi hamda to‘rtta bir xil gibrid orbitallar hosil  bo‘ladi(3.7-rasm). Bunday gibridlanish sp3- gibridlanish deyiladi (es-pe—uch gibridlanish, deb o‘qiladi). Gibrid orbitallarining o‘qlari orasidagi valent burchak 109° 28´ ga teng. Uglerod atomining to‘rtta gibrid sp3-orbitallari bilan to‘rtta vodorod atomi s- orbitallarini bir-birini qoplashi natijasida to‘rtta bir xil bog‘lanishli mustahkam metan molekulasi hosil bo‘ladi (3.8-rasm).

11-rasm 

Qattiq moddalar ichki tuzilishiga, ya’ni zarrachalarining bir-biriga nisbatan qanday tartibda joylashganligiga qarab kristall va amorf moddalarga bo‘linadi. Bir moddaning o‘zi ham kristall, ham amorf holatda bo‘lishi mumkin (masalan, kristall holdagi kvars amorf holdagi qumtuproq), lekin kristall holat doimo amorf holatga qaraganda barqaror bo‘ladi.

Тabiatda amorf holatdagi moddalar kristall moddalarga qaraganda kamroq uchraydi. Тabiiy va sun’iy smolalar doimo amorf holatda bo‘ladi.  Amorf jismlarning eng tipik  vakili odatdagi silikat shishadir, shu sababli amorf holatni shishasimon holat ham deb yuritiladi.

Amorf moddalar tuzilishi jihatidan suyuqliklarga o‘xshaydi va ulardan zarrachalarining harakatchanligi juda kamligi bilan farq qiladi. Shu sababli amorf moddalar o‘ta sovitilgan suyuqliklarga o‘xshatiladi.

Kristall holatning asosiy tashqi belgilari—moddaning aniq muayyan temperaturada suyuq holatga o‘tishi va tashqi muayyan geometrik shaklga ega bo‘lishidir.

Kristall moddalarda zarrachalar ma’lum tartib bilan joylashgan bo‘ladi va fazoviy kristall panjarani hosil qiladi. Fazoviy kristall panjaraning ko‘p marta takrorlanib, jismning butun hajmini hosil qiladigan qismi elementar yacheyka deyiladi.

Kristall panjaralar zarrachalarning fazoda joylashish xarakteri va zarrachalar orasidagi o‘zaro ta’sir turiga qarab molekular, atomli, ionli va metall panjaralarga bo‘linadi.
Bu panjaralarning har biriga kristall holatdagi qattiq jismlarning ma’lum tipi muvofiq keladi.

Molekular kristall panjarali moddalarda kristall panjara tugunlarida neytral molekulalar bo‘ladi. Shu sababli molekular panjara ancha bo‘sh va unda molekulalar o‘z xossalarini saqlab qolgan bo‘ladi. Azot,

12-rasm 

Atom kristall panjara hosil qilgan moddalarda panjara o‘zaro puxta kovalent bog‘lanish bilan bog‘langan elektroneytral atomlardan tarkibtopgan bo‘ladi. Masalan, olmosning kristall panjarasi atom panjaradir.Unda har qaysi uglerod atomi boshqa to‘rtta uglerod atomi bilan bog‘langan. Kovalent bog‘lanish ancha puxta bo‘lganligi sababli, bunday kristallar juda qattiq, suyuqlanish temperaturasi yuqori bo‘ladi.

Metall kristall panjarada musbat ionlar tebranma harakat holatida turadi: musbat ionlar orasida erkin elektronlar barcha yo‘nalishlarda tartibsiz harakatda bo‘ladi. Bu elektronlar panjara ichida bir ion ikkinchisi tomon bemalol siljib yurganligi sababli erkin elektronlar deyiladi. Metallarning elektr, issiqlik o‘tkazuvchanligi, magnit xossalari va metallar uchun xos boshqa xususiyatlar ana shu erkin elektronlar tufaylidir.

Kristall panjaraning puxtaligi va barqarorligi uni hosil qiluvchi ionlar, atomlar yoki molekulalar orasidagi o‘zaro ta’sir kuchlari muayyan miqdor energiya bilan xarakterlanadi, bu energiya kristall panjaraning energiyasi deyiladi. Panjara energiyasi qancha katta bo‘lsa, kristall panjara shuncha puxta bo‘ladi.

Kechirasiz, fikr qoldirishingiz uchun ro‘yhatdan o‘tishingiz kerak